Son günlerde en çok tart???lan konulardan birisi Facebook üzerinden yap?lan son psikoloji deneyi oldu (merak edenler için makalenin kendisi burada [PDF]). Ancak tart??man?n konusu ara?t?rman?n sonuçlar? de?il, ara?t?rman?n yap?lma ?ekli oldu.
En basit hâliyle özetlemek gerekirse deney, Facebook news feed’de gördüklerimizin bizim psikolojik durumumuzu ve ruh hâlimizi etkileyip etkilemedi?ini ara?t?rm??. Bunu kontrol etmek içinse, 689.000 ki?inin news feedi manipüle edilerek onlara arkada?lar?n?n payla?t??? olumsuz haberler daha çok gösterilmi? ve güzel haberler saklanm??. Bu esnada kullan?c?lar?n hiçbirine bir deneye dahil edildikleri söylenmemi? ve böyle bir manipülasyonun yap?ld???ndan haberleri bile olmam??. Yani Facebook tamamen keyfi bir ?ekilde 689.000 kullan?c?s?n?n ald??? haberleri manipüle etmi?, sansürlemi? ve onlara kendi istediklerini göstermi?.
Bu konuda Facebook’u savunanlar genellikle iki temel argüman? kullanmakta. Birincisi, Facebook’a üye olurken hemen hiçbirimizin okumadan kabul etti?i sözle?me ile zaten üzerinizde bu tarz deneylerin yap?lmas?na, Laurie Penny’nin deyimiyle “Facebook’un sizi deney faresi yapmas?na”, izin veriyorsunuz. ?kincisi de böyle bir deneyi haber vererek yapman?n anlams?z olaca?? ve haber vermenin do?al sonuçlar al?nmas?n? engelleyece?i. Elbette ilk bak??ta makul görünen savunmalar ve özellikle kabul edilen sözle?me konusunda itiraz etmek mümkün de?il. (Detayl? bir Facebook savunmas? için buraya, deneyi yapanlar?n ard?ndan yazd?klar? için buraya bakabilirsiniz.)
Bu deneye yap?lan itirazlar ise en temelde bunun ne kadar etik oldu?unu ve insanlar?n haber alma özgürlüklerine yap?lan müdahaleyi sorgulamakta. Sonuç olarak bu deney sürecinde insanlar?n arkada?lar?yla ileti?im hâlinde olmak ve onlardan haber alabilmek için kulland?klar? araç, onlar?n as?l görmek istedikleri yerine onlara kendi istediklerini göstermi? ve onlar?n psikolojisini manipüle etmeye çal??m??.
Ancak burada birçok ki?inin de?indi?i ve benim de as?l önemli gördü?üm mesele çok daha büyük. Burada bir ileti?im arac?n?n bizim alg?lar?m?z? ve psikolojimizi yönetme gücünü aç?k bir ?ekilde sergiledi?ini ve bunu ne kadar becerebilece?ini test etti?ini görüyoruz. Her ne kadar uzun zamand?r Facebook news feed üzerinde bir tak?m algoritmalar ile manipülasyonlar yap?yor olsa da (reklamlar? daha büyük gösterme, Facebook üzerindeki ili?kinize göre kimi arkada?lar?n?z?n payla??m?n? daha çok gösterip kimisini gizlemek vs.) böyle bir hareket, hakl? olarak, gövde gösterisi olarak görüldü.
Kimileri bunu eski medya araçlar?n?n yapt??? manipülasyon ile aklama veya makul gösterme çabas?na girdi. Her ne kadar ilk bak??ta i?e yarar bir savunma gibi görünse de böyle bir hareket hem internetin ve sosyal a?lar?n gücünü küçümsemek, hem de onlar? gerçekten hiç anlamamak anlam?na geliyor bana göre. En çok sat?lan?n bile bir-iki milyonu ancak buldu?u bir gazete ile milyarlarca insan?n sadece haber almak de?il, ileti?im kurmak ve haber üretmek için kulland??? bir web sitesini nas?l bir tutabilece?imizi aç?kcas? ben anlam?yorum.
Buradaki alg? manipülasyonu, herhangi bir gazete veya televizyonun yapt???n?n çok daha ötesinde ve boyutlar? çok daha korkutucu olabilecek bir ?ey. Burada yap?lan bir televizyonun ülke yanarken penguen belgeseli göstermesi de?il, sizin arkada??n?zla telefonda ya da yüz yüze yapt???n?z sohbette arkada??n?z?n söylediklerinden sadece otoritenin istediklerini duyabilmeniz demek.
Burada asl?nda elimizdeki yeni teknolojilerin ne kadar güçlenebilece?ini ve ne kadar ileri gidebilece?inizi görüyoruz. Bir internet sitesine bu kadar çok bilgi ve önem vermenin sonuçlar?n?n neler olabilece?ini, kendimizi birtak?m tekellere teslim etmenin ve bizim kontrolümüzde olmayan araçlara hayati önem yüklemenin ba??m?za neler getirebilece?ini deneyimliyoruz.
Ancak bu konuyla birlikte de?inmek istedi?im bir ba?ka deney daha var. Julien Deswaef’in “Love Machine”i. Julien, kendi yazd??? bir bot ile Facebook arkada? listesinin payla?t??? her ?eye like vermeye ve bunun sonuçlar?n?n ne olaca??n? test etmeye ba?lam??. Bir sanat projesi olarak ba?latt??? bu proje, bir süre sonra Facebook listesi için tam anlam?yla çekilmez bir hâle gelmi?. Çünkü en ba??nda Facebook’un arkada?l?k ili?kilerini belirleyen algoritmas?n?n ç?ld?rmas?na neden olmu?. Facebook’ta arkada? listesindeki herkesin en iyi arkada?? hâline gelmi? ve o arkada?lar? news feed’de en çok Julien’i görmeye ba?lam??lar. Ayn? zamanda algoritma Julien’e de ne gösterece?ine karar vermeyi ba?aramam?? olsa gerek. Çünkü herkes ile ayn? derecede ili?ki kuruyor ve herkesi ayn? derecede “be?eniyor”.
Bu deney de asl?nda Facebook’un algoritmalar?n?n ve haber ula?t?rma sisteminin bu taraftan da manipüle edilebilece?ini bizlere gösteriyor. Facebook herkesi sevdi?imiz zaman ne yapaca??n? ?a??r?yor ve algoritmalar? tamamen i?e yaramaz hâle geliyor.
Tüm bunlarda beni as?l dü?ündüren ve üzerine kafa yordu?um nokta alg?n?n manipülasyonu için tamamen yeni bir kap? aç?l?yor olmas?.Çevremizle kurdu?umuz ileti?imi ve onlar hakk?ndaki dü?üncelerimizi manipüle edebilmek, psikolojimize müdahalede bulunabilmek gerçekten tehlikeli ?eyler. Bunun ötesi tam anlam?yla zevklerimizi manipüle edebilmeye ve tercihlerimizi menfaatlerine göre de?i?tirebilmeye kadar gidecektir.
(Bunlar?n yan?nda alg?n?n ve ileti?imin ?ekil de?i?tirmesi üzerine daha detayl? olarak dü?ünüyorum ve bunlar? derleyip yazmay? da planl?yorum. Örne?in Facebook gibi birçok sitede sadece olumlu duygular?n ifade edilebilmesine imkan tan?nmas? oldukça ilginç bir sorun. Neden bir ?ey üzerine olumsuz fikrimi ifade etme ?ans? tan?m?yor? Neden sadece “like” verebiliyorum? Peki “like vermemek” ne anlama geliyor bu durumda: be?enmemek mi görmemek mi? ?nternetteki birçok ki?i, insanlar?n öfkesini ve nefretini çok rahat ifade etmesinden ?ikayetçi oldu?u için, bu ?ekilde bir “temiz alan” yarat?lmaya çal???ld??? dü?ünülebilir mi? Bunlar? olumsuzlu?un gizlenmeye ve unutturulmaya çal???lmas? olarak yorumlamak çok mu abart?l? olur?)
Elbette kimileri hayat?m?z?n her an?nda, her alan?nda bu tarz manipülasyonlara maruz kald???m?z? ve bunlardan asla kaç???m?z olmad???n? savunabilir. Hatta daha ileriye gidip bu manipülasyonlar ile ben dedi?imiz ?eyi ?ekillendirdi?imizi savunabilir (çocukluktan bu yana ailenin manipülasyonu, e?itim vs.). Ancak burada bahsetti?imizin bunlarla ne kadar e? tutulabilece?i veya alg?n?n ve ileti?imin manipülasyonu derken tam olarak neyi kast etti?imiz oldukça büyük bir önem ta??yor. Bir de tabii ki Facebook gibi bir haberle?me arac?n?n üzerimizde annemiz kadar büyük bir güce sahip olmas?n? isteyip istemedi?imiz de var.
Sadece ?irketler de?il, bu güç devletler ve ba?ka kötü amaçl? ki?iler için de kullan?labilir noktaya geldi?inde neler olabilir? Bu a?lar? kullanan ki?iler aras?nda maalesef aktivistler, gazeteciler de var. Bu insanlar daima içinde ya?ad?klar? otoriter devletler taraf?ndan tehdit alt?ndalar. Ve çok iyi biliyoruz ki Facebook devletlerle aras?n? iyi tutmay? ve onlar?n isteklerini yerine getirmeyi tercih eden bir ?irket. Devletler bu manipülasyon gücünü kendi menfaatleri do?rultusunda kullanmak isterse ne olacak? Fark ettirmeden kullan?c?lar? üzerinde psikolojik deneyler yapabilen bir ?irket ya buna da tamam derse?
Bu konu gerçekten ciddi bir ?ekilde tart???lmay? ve harekete geçilmeyi hak ediyor. Umuyorum ki bunun üzerinden güzel bir tart??ma sürer ve bir ?eyler yapmaya ba?lar?z. Benim ki?isel ba?lang?ç önerim kendimizi bu tarz alanlara olan ba??ml?l???m?zdan kurtarmaya ve bunlara daha skeptik yakla?maya ba?lamak.
Update (18:48): Erkan Saka blogunda bu konuyla ilgili yaz?lar?n ve haberlerin de bir derlemesini yapm??. Derlemeyi burada bulabilirsiniz.
Update 2 (19:12): Zeynep Tüfekçi’nin bu konuyla ilgili blog postunu buraya eklemek istedim. Bir de deneye dahil edilen ki?i say?s?n? düzelttim (600 binden fazla demi?tim).
Leave a Reply