‘Yazar Haklar?’n? Hat?rlamak

Son günlerde ABD bilimkurgu camias?nda (ve genel olarak tüm yay?nc?l?k dünyas?nda) önemli bir tart??ma sürmekte. Tart??man?n taraflar? SFWA (Amerika Bilimkurgu Yazarlar? Derne?i) ve Random House. Tart??man?n konusu hakk?nda bir ?eyler söylemeden önce konudan haberdar olmayanlar için durumu özetleyeyim.

* * *

6 Martta, SFWA’n?n yazarlar? bilinçlendirmek ve onlar?n haklar?n? korumak amac?yla haz?rlad??? Writer Beware®’in blogunda Random House’?n dijital yay?nc?l?k yapan alt markalar?ndan Hydra’n?n yazarlar?ndan birisine teklif etti?i sözle?me yay?nland?. Sözle?menin ?artlar? o kadar ac?mas?z ve yazar? umursamaz bir hâldeydi ki hem SFWA hem de SFWA’n?n mevcut ba?kan? John Scalzi buna sert bir tepki gösterdi. Tam bu tepkiler ve sözle?me ko?ullar? tart???l?rken, Random House’?n bir ba?ka alt markas? olan (ve Hydra gibi dijital merkezli olan) Alibi’nin de ayn? (ve kimi noktalarda daha kötü) ko?ullarda sözle?meler teklif etti?i ortaya ç?kt?.

SFWA, Hydra’y? “Qualifying Market”¹ listesinden ç?kartma karar? alarak, tavr?nda ne kadar ciddi oldu?unu gösterdi. Random House, bir gün sonra (7 Mart) herkese aç?k bir mektup yay?nlad? ve “yeni bir yay?nc?l?k tarz? deniyoruz” diyerek kendisini savunmaya çal??t?. SFWA’dan dün (8 Mart) gelen cevap mektubu, böyle bir savunma denemesinin tav?rlar?n? de?i?tirmeyece?ini aç?kça gösterdi ve SFWA, Random House’u “i? modelini tekrar gözden geçirmeye” ça??rd?.

* * *

Peki, ne vard? bu sözle?melerde yazarlar? bu kadar öfkelendirecek?

• Yazara telif ücreti ödenmiyor. Sadece kitab?n sat???ndan gelecek kâr?n payla??m? söz konusu –ki o da “belirsiz miktardaki masraflar?n dü?ürülmesinin” ard?ndan kalan paran?n 50/50 yay?neviyle payla??lmas? ?eklinde.
• Kitab?n yay?na haz?rlanmas?ndaki masraflar?n yazara da payla?t?r?lmas?. Yani hem bir yay?nevine kitab?n?z? haz?rlamas? için veriyorsunuz hem de onlara yay?na haz?rlamalar? için para veriyorsunuz (bu durumda, alaca??n?z paradan bunun için feragat ediyorsunuz). Üstelik ne kadar verece?iniz de bilinmiyor.
• Kitab?n tüm telif haklar? (her dilde, her bask? türünde, her ülkede ve her zaman) yay?nevinin elinde. Ayr?ca bir ?ekilde kitapla ilgili ürünler ç?kart?lmak istenirse, oyunu yap?lmak istenirse, filmi çekilmek istenirse sizin söz hakk?n?z yok, yay?nevi sat?yor ve kazan?yor bunlardan. Bundan, sözle?meyi imzalad?ktan sonra, kurtulman?n tek yolu bask?n?n tükenmesi ancak bir e-kitab?n bask?s?n?n nas?l bitece?i meçhul.
• Kitab?n yazar? olarak sadece bir kopya alma hakk?n?z var. Neyse ki dijital olarak format seçme hakk? tan?m??lar. Ondan sonra size laz?m olacak her kopyay? sat?n alman?z gerekiyor.
• Yazd???n?z bir sonraki kitab?n haklar? da otomatik olarak yay?nevinde. E?er onlar be?enmezse ba?ka bir yay?nevine götürme ?ans?n?z olacak.

?öyle bir üstten bak?nca bile durumun ne kadar kötü oldu?unu görmek mümkün. ‘Yazar haklar?’ diye bir ?ey b?rakmayan bir sözle?meye yazarlar?n tepki göstermesinden ve SFWA’n?n kar?? ç?kmas?ndan daha do?al ne olabilirdi ki?

Random House’un bu sözle?meleri savunma ?ekli ise -dürüst olmak gerekirse- komik.

“Biz yazarla bir kâr ortakl??? anla?mas? yaparak, onlarla bir tür i? ortakl??? kurmaya çal???yoruz. Yay?nc?l??a farkl? bir model getirmek için çal???yoruz.”

Kazanc?n büyük k?sm?n? ?irketin al?p yazar? aç b?rakmak nas?l bir yenilik getirecek çok merak ediyorum.

SFWA’n?n ve yazarlar?n bu konuda tepki göstermesi ve Random House’a tav?r almas? kesinlikle en do?ru hareket olmu?. Her ne kadar Random House bu sözle?meleri sadece birkaç alt yay?n?nda kullan?yor olsa da, bu “i? modelini” be?enip ileride tüm yay?nlar?na yayma ihtimalleri söz konusu. Buna ne kadar erken müdahale edilirse o kadar iyi.

* * *

Bu konuyla ilgili yaz?lar? okurken akl?ma Türkiye’deki yay?nc?l???n durumu da geldi ister istemez. Buna benzer ve hatta daha kötü örnekler duymu?lu?um var, ancak buna kar?? ses ç?karan pek insan hat?rlam?yorum. Yazarlar?n bu anlamda kendilerini yeterince önemsemiyor olu?u, kendilerini koruyacak ve bu tarz konularda onlar için sava?acak kurumlardan yoksun olu?u büyük bir sorun. Elbette bu konularda çal??an kurumlar var ama böyle cesur davranabilecek olanlar var m? aralar?nda çok merak ediyorum?

Yazarlar?n kendileri ve yazd?klar? üzerinde büyük haklar? var ve bu haklar? her ne olursa olsun savunmak zorundalar. S?rf ‘kitab?m yay?nlans?n da ne olursa olsun’ mant???yla böyle sözle?melere göz yumuldu?unda, ‘daha iyisini aramakla m? u?ra?ay?m’ denilip bu sözle?meleri güçlendirmektense biraz cesaret gösterilmesi ?art. (Hatta Türkiye’de yay?nc?l???n durumunun pek iç aç?c? olmamas?n?n sebebi de bu tarz konular?n pek umursanmamas?d?r belki. Olamaz m??)

?unu asla unutmayal?m ki, kitab?n yay?nlanmas?yla, (yazar haklar? çi?nenmeden) kitab?n hakk?yla yay?nlanmas? aras?nda büyük bir fark var.

__________________________________________

¹: Qualifying Market, SFWA’n?n yay?nevlerini sürekli olarak takibiyle haz?rlanan bir tavsiye listesidir. Bu listede sözle?melerden bask? ?ekillerine, yazarla ili?kilerinden kitapla ilgilenmelerine kadar bir çok konuda yay?nevleri inceleniyor ve yazarlara tavsiye ediliyor veya edilmiyor. SFWA’n?n bu listesi özellikle ABD bilimkurgu yay?nc?lar? aras?nda çok önemli. Çünkü hem derne?in üyesi olan hem de olmayan birçok yazar bu listeyi takip ederek hareket ediyor.