S?z?nt? gazetecili?i, en basit tabiriyle mevcut ekonomik ve siyasi sistemlerdeki hiyerar?inin bilginin gücüyle sars?lmas? ve yeterince güçlü darbeler vurulabilirse yerle bir edilebilmesini amaçlamaktad?r. Günümüzdeki her türlü siyasi ve ekonomik yap? (devletler ve ?irketler) en temelde kendilerini kontrol ettikleri bilgi miktar?yla, yani s?rlar?yla ayakta tutarlar. Bu s?rlar?n ele geçirilmesi ve bu bilginin sa?lad??? güç ile kontrol alt?nda tutulan insanlar?n da eri?ebilece?i noktaya indirilmesi, bu gücün zay?flat?lmas? ve bu yap?lara zarar verilmesi demektir.
Bu ?ekilde ele al?nd???nda, s?z?nt? gazetecili?i ve s?z?nt? yapmak (whistleblower olmak) aktivist bir eylem olarak da görülebilir. Mevcut yap?y? sarsan, onu kendisine çeki düzen vermeye ya da y?k?lmaya zorlayan eylemlerde bulunmakt?r s?zd?rmak. Devletler ve ?irketler söz konusu oldu?unda s?rlar en büyük sermaye ve en güçlü silah hâline gelir.
Bu noktada süregelen en büyük tart??malardan birisi de bu s?rlar?n ne ?ekilde kullan?lmas? gerekti?idir. Yani s?z?nt? gazetecili?inde yöntem tart??mas?d?r. Bu tart??may? konu?urken herkes için daha anla??l?r olmas? ad?na günümüzde oldukça me?hur olan iki örnek üzerinden ilerleyece?im: Wikileaks ve Snowden s?z?nt?lar?. Bu iki örnek hem günümüzde s?z?nt? gazetecili?inin ne kadar güçlü araçlar olabileceklerini hem de bunun nas?l birbirinden farkl? iki ?ekilde gerçekle?tirilebilece?ini de çok güzel özetlemektedir.
Günümüzde s?z?nt? gazetecili?i dedi?imizde ilk akla gelen kurum Wikileaks. Assange’?n ba??n? çekti?i ve i?inin uzman? olan bir ekipten olu?an Wikileaks, internetin ve bilgisayar teknolojilerinin gücünü kullanarak devletlerin ve ?irketlerin s?rlar?n? ortaya ç?kartarak onlar? ?effafl??a zorlayan bir gazetecilik yapmay? amaçlam??t?. ?ifrepunk (cypherpunk) kültürünün içinden gelen Assange’?n sa?lad??? teknik imkanlar ve onun ideolojik tutumundan ciddi bir biçimde etkilenen Wikileaks, hem s?rlar? if?a etmek isteyenlere güvenli yollar sa?lam?? hem de bunlar?n yay?lmas? için ellerinden gelen her yolu kullanm??t?r ve kullanmaya da devam ediyor.
Wikileaks’in s?z?nt? gazetecili?ine dair en önemli özelliklerden birisi, ellerindeki belgeleri minimum editöryal müdahaleden geçirmeleri. Bunun temel sebebi ise Wikileaks’in öncelikli amaçlar?ndan birisi o s?rlar?n nas?l okunabilece?ini söylemek yerine, mümkün olan en aç?k hâliyle mümkün oldu?unca yay?lmas?n? sa?lamak olmas?. Bu ba?lamda s?z?nt? gazetecili?inde Wikileaks yöntemi için öncelik saf verinin mümkün oldu?unca çok ki?i taraf?ndan eri?ilebilir olmas?.
Bununla birlikte Wikileaks için yay?nlanamayacak bir belge de söz konusu de?il. Yani ellerine gelen herhangi bir belgeyi yaratabilece?i sonuçlar ya da if?a etti?i konu ba?lam?nda ele alarak yay?nlay?p yay?nlamamaya karar vermiyorlar (ya da en az?ndan bize öyle söylüyorlar). Bunu da yine devletleri ve ?irketleri ?effafla?maya zorlamak ba?lam?nda dü?ünmek mümkün. Onlara “Sizin saklad???n?z s?rr?n ne oldu?unun önemi yok, hepsini yay?nlar?z” mesaj? verilmek de isteniyor.
Bu ikisi ve Wikileaks’in belgelerini yayma ve duyurma biçimlerine bak?ld???nda Wikileaks’in daha ‘sald?rgan’ bir s?z?nt? gazetecili?i yöntemini benimsedi?ini söyleyebiliriz. Bu yöntemin en belirgin özelli?i ve genellikle en çok ele?tirilen yan? da bu ‘sald?rganl???n’ ba?kalar?na zarar verebilme ihtimalidir. Yani devletin bir kurumuyla ilgili s?zan bir bilginin o konuyla alakal? birilerinin hayat?n? tehlikeye atabilmesi gibi. Ancak bunun politik olarak s?k?nt?l? bir savunma oldu?unu da göz önünde bulundurmak laz?m: E?er bilinmesi birilerinin hayat?n? riske sokacaksa bu eylemler neden en ba?ta gerçekle?tirildi?
?kincisi ise Snowden s?z?nt?lar? ve Glenn Greenwald ve Snowden’?n bu s?z?nt?lar? yayma konusunda izledikleri yötem. 2013 Haziran’?nda eski NSA çal??an? Edward Snowden’?n Guardian muhabiri Glenn Greenwald ve Laura Poitras arac?l???yla s?zd?rmaya ba?lad??? ve hâlâ devam eden bu s?z?nt?lar, ba?ta NSA olmak üzere ‘Be? Göz Ülkeleri’ (Five Eyes Countries) olarak an?lan ABD, ?ngiltere, Kanada, Avustralya ve Yeni Zellanda istihbarat birimlerinin internet ve di?er bili?im teknolojileri üzerinden tüm dünyay? gözetleyebilmek için neler yapt?klar?n? ve yapabileceklerini ö?renmemizi sa?lad?.
Bu s?z?nt?lar?n yay?nlanma süreciyle ilgili en çok tart???lan ?ey belgelerin editöryal bir süreçten geçirilerek ve bölüm bölüm yay?nlanmas? olmu?tu. Greenwald bunu hem profesyonel bir gazeteci gibi tüm verileri detayl?ca inceleyerek yapmak istedi?ini ve kimseyi tehlikeye atmak istemedi?ini (bkz. yukar?daki Wikileaks ele?tirisi) hem de bölüm bölüm yay?nlarak ilgiyi sürekli bu s?z?nt?larda tutmak istedi?ini söylemi?ti. Bu konuyla ilgili sorularda Snowden da benzer görü?ler belirtti. Yani bu yöntemin birincil özelli?i verilerin daha özenli bir incelemeden geçirilerek gerekti?inde editöryal müdahalelerde bulunulmas? ve gazetecilik eti?inin s?rlar?n if?as?ndan yukar?ya konulmas?.
Bu yöntemin bir di?er önemli yan? da verilerin ç?plak b?rak?lmamas?na dikkat edilmesi. Yani her veri yan?nda onu aç?klayan ve geri kalan her ?eyle ba?lant? içerisinde kalmas?n? sa?layan aç?klamalar ve makalelerle birlikte servis ediliyor. Bu sayede verilerin ula?abilece?i kitlenin de artmas? ve onlar?n konuyla ilgili daha fazla bilgiye sahip olabilmesi amaçlan?yor.
Bu yönteme dair en önemli ele?tiri, yukar?da bahsetti?im gibi verilerin asla tamam?n?n yay?nland???ndan emin olunup olunamayaca??. Bu elbette veriyi s?zd?ranlar?n ve bu s?z?nt?y? yay?nlayanlar?n insiyatifinde olan bir durum. Ancak birçok farkl? kesimden Greenwald ve Snowden’a saf verilerin tamam?n?n yay?nlanmas? için ciddi bir bask? da oldu, zaman zaman da bu iste?in tekrarland???n? görüyoruz.
Peki s?z?nt? gazetecili?i için hangi yöntemin daha iyi veya daha etkili oldu?una karar vermek mümkün mü? Ki?isel görü?üm bu sorunun asl herkes taraf?ndan kabul edilebilecek bir cevab?n?n olamayaca??ndan yana. Çünkü burada gazeteciden s?z?nt?y? gerçekle?tirene, editörden okuyucuya kadar herkesin farkl? dünya görü?leri ve istekleri devreye giriyor.
Wikileaks’in agresif ve “sonuçlar? ne olursa olsun s?rlar if?a edilmeli” tavr? birçoklar? için hakl? olarak çok cezbedici görünebilir. Ancak bu tavr?n zaman zaman yarardan çok zarara da sebep olabilmesi mümkün. Olas? bir istenmeyen sonuç konunun tamamen s?z?nt?dan uzakla?mas?na neden olabilir. Ya da verilerin a??r? saf kalmas? birçok ki?i için o verilerin anlams?z bir y???na dönü?mesine ya da insanlar?n y???n içerisinde asla arad???n? bulamamas?na neden olabilir. Ancak “Colleteral Murder” gibi s?z?nt?larda verinin direkt olarak yay?nlanmas?n?n daha etkili ve güçlü bir yöntem oldu?unu da deneyimledik.
Snowden s?z?nt?s?nda da en önemli s?k?nt? verilerin kimi zaman eksik kalmas?yd?. NSA’in kimi operasyonlar?na dair sunumlar?n tamam?n?n olmamas? ya da kimi yerlerinin önlem amaçl? sansürlenmi? olmas?, asl?nda en çok ihtiyaç duyabilece?imiz verilere eri?emememize sebep oldu. Böyle bir durumda neyin riskli ya da neyin sansürlenmesi gerekti?ine karar veren ikincil bir elin olmas? yeni s?rlar?n do?mas?na sebebiyet verebilir. Bu da ciddi s?k?nt?lar ve gazeteciler için güvenilirlik sorununun ortaya ç?kmas?na neden olabilir. Ayr?ca verileri bölüm bölüm yay?nlayarak ilginin sürekli bunlarda olmas? amaçlanm?? olsa da gün geçtikçe etkileyicili?in yitirilmesine ve bir tür kan?ksama hâline girilmesine neden oldu?unu da gördük.
Sonuç olarak s?z?nt? gazetecili?i için yöntemin belirlenmesi tamamen eldeki veriye ve onun yay?nlanaca?? ko?ullara ba?l? demek mümkün. Elinizdeki verilerin hangi yöntemle daha etkili olabilece?i, yani yöntemin eldeki s?z?nt?ya hizmet ediyor olmas? en önemli mesele. Buna karar verebilmek için de gazetecinin elindeki s?z?nt?lar? gerçekten iyi bir ?ekilde anlamas? ve onun neye ihtiyaç duydu?unu iyi okuyabilmesi gerekiyor. Elbette bir de kendisini tek bir yönteme adamadan, her iki yöntemi de iyi bir ?ekilde çal???p gerekti?inde ikisini de kullanabilecek esnekli?e ve güce sahip olmas?.
Leave a Reply