23 Haziran’da yap?lan referandum sonucunda, Birle?ik Krall?k Avrupa Birli?i’nden ayr?lmaya ve yoluna ‘ba??ms?z’ bir ?ekilde devam etmeye karar verdi. Elbette bu karar daha ilk saatlerinden itibaren büyük bir karma?an?n kap?s?n? aralad?. Tüm dünyada borsalar çalkaland?, ?ngiliz poundu her para birimi kar??s?nda de?er yitirdi; ?skoçya, Birle?ik Krall?k’tan ayr?l?p AB’de kalmak için ikinci kez referanduma gitme planlar?na ve Kuzey ?rlanda da yine AB’de kalabilmek için ba??ms?z ?rlanda ile birle?me referandumunu dü?ünmeye ba?lad?.
Bunun yan? s?ra sonuca gerçekten sevinenler de vard?. ?ngiltere’nin a??r? sa?c? ve ?rkç? kanad?n?n liderleri Nigel Farage ve Boris Johnson, ABD’nin ?rkç? ba?kan aday? Donald Trump, Vladimir Putin, Avrupa’daki a??r? sa?c? gruplar?n liderleri bunlar aras?nda. Her ne kadar AKP’de Ba?bakan Y?ld?r?m ve AB bakan? Çelik “Biz Avrupa’yla birlikteyiz” tad?nda aç?klamalar yapsa da, AKP kanad?nda ve medyas?nda ?ngiltere’yi örnek almak ve AB ile ili?kileri kesmek gibi konular konu?ulmaya ba?lad?. Özetle, Dünya genelindeki a??r? sa?c?lar Birle?ik Krall???n bu karar?n?n yan?nda. Her ne kadar bu yönde oy veren birçok ?ngiliz bile ?imdiden pi?man olmu? olsa da.
Bu yaz?da direkt olarak referandumu ve etkilerini konu?mayaca??m. Bu konuda daha fazla okumak isteyenleri Charlie Stross ve Laurie Penny’nin yaz?lar?na yönlendirebilirim (ikisi de ?ngilizce). (Merak edenler için her iki yaz?ya da fikren kat?l?yorum.)
Benim ele almak istedi?im nokta ise bu referandum ile birlikte daha da görünür hale gelen bir hastal?k: anti-entelektüalizm. Yak?ndan tan?d???m?z ve ba??m?zdaki birçok derdin sebebi olan bu hastal???n tüm dünyaya yay?ld???n? görmek beni ciddi bir ?ekilde korkutuyor. Bu yüzden bu sorunun ciddi bir ?ekilde ele al?nmas? ve buna kar?? bir çözüm üretilmeye ba?lanmas? gerekti?ine inan?yorum.
* * *
Anti-entelektüalizm asl?nda hepimizin fazlas?yla yak?ndan tan?d??? bir sorun. Kimi temel belirtileri ?unlar:
Konular?nda yetkin ve kendisini adam?? insanlar?n siyasi amaçlar u?runa hiçe say?lmas?, hedef gösterilmesi ve susturulmaya çal???lmas?;
Toplumun gözünde entelektüellerin sürekli olarak küçümsenerek de?ersizle?tirilmesi;
Toplumun dinleyece?i kimse kalmad???nda onlara su kat?lmam?? propaganda pompalanmas?;
Siyasi güç sahiplerine yak?n olmak d???nda hiçbir kabiliyeti olmayan insanlar?n uzman olarak pazarlanmaya ba?lanmas?;
Her türlü kültür, sanat, bilim ve felsefe üretimini önemsizle?tirmek ya da siyasi gücün iste?ine göre ?ekillendirmek için çal???lmas?.
Fazlas?yla tan?d?k, de?il mi? Ülkemizde bu sorun uzun zamand?r ya?anmakta olsa da, anti-entelektüalizme kar?? ne kadar mücadele ediyoruz kendimize bir sormak laz?m. Türkiye’de siyasetin hemen her kesiminde anti-entelektüalizmi kullanma pe?inde olanlar var, bu yüzden de bir sorun de?il de sanki ‘do?al bir ?ey’mi? gibi davran?l?yor. Bu yüzden de gerçekten konuya e?ilmiyor, sorunu ortadan kald?rmak için elle tutulur bir ?eyler yapam?yoruz. Sonuçta sürekli “halk/millet/milli irade” edebiyat? yaparak insanlar? kendi menfaatlerine uygun propagandalara bo?mak herkes için daha kolay. Neden insanlar?n gerçekten konusunun uzman? ki?ileri dinlemelerine izin verilsin ki?
Anti-entelektüalist takti?in en can al?c? yöntemlerinden birisi de kendisini daima elitizme ve elitlere kar??ym?? gibi sunmak. Hali haz?rda elit ve elitizm toplumsal sözlü?ümüzde kötü bir anlam edinmi? durumda. Bununla birlikte; anti-entelektüalistler ‘kültürel ve sosyal elit’ kesimleri toplumun as?l dü?manlar? gibi göstererek, kendilerini (mevcut sistemin ‘ekonomik elit’ kesimini; ?irket patronlar?n?, profesyonel siyasetçileri, sistemin üst s?n?f?nda yer alanlar?, ‘yüzde bir’i…) halk?n yan?ndaym?? gibi göstermeyi ba?ar?yorlar. E?er anti-entelektüalist retori?i en çok kullanan kesimlere dikkatli bir ?ekilde bakarsak, bunlar?n hiçbirinin halkla alakas? olmad???n? ve onlar? dü?ünmedi?ini kolayca görebiliriz. (Burada tek istisna kapitalist üst s?n?ftan olmay?p kendisini halkç?/solcu zanneden gizli milliyetçiler olabilir. Onlar da bu elitizm dü?manl???n? ve anti-entelektüalizmi kullanmay? pek severler ama genelde tek ba?arabildikleri ekonomik elitlere daha fazla güç sa?lamakt?r. Ama onlar için özel bir ba?l?k aç?p kendimi yormayaca??m.)
Bunun Birle?ik Krall?k referandumuyla alakas? nedir diye soracak olursan?z, ?ngiltere sa?? bu referandumu tam da bu ?ekilde kazand?. Ucuz propagandalar?n? anti-entelektüalizm ve ‘?ngilizlere özgürlük’ sosuyla sundular ve bununla birçok kesimi istedikleri gibi manipüle etmeyi ba?ard?lar. Bu anti-entelektüalist tavr?n özeti ise Gove’un televizyonda verdi?i bir röportajda kurdu?u “?ngiliz halk? uzmanlardan b?kt? art?k” cümlesiydi. Bu entelektüel ve uzman dü?manl??? ve bunun milliyetçi bir sos ile sunulmas? insanlar?n gerçek d??? propagandalara hiç dü?ünmeden atlamas? ve sonras?nda pi?man olacaklar? ?eyler yapmas? için yetti de artt? bile.
?ngiliz sa?c?lar? belki Türkiye’dekiler kadar çok güce sahip olmad?klar? için anti-entelektüalizmin tüm a?amalar?n? uygulayamad?lar ama ellerinden gelen kadar? bile en büyük ?ovu gerçekle?tirmelerine ve referandumu kazanmalar?na yetti. ?nsanlar?n gözü kara bir ?ekilde davranmas?n? ve yaln?zca kendi siyasi menfaatleri için hareket etmesini, en temelde onlar? ‘uzmanlardan b?kt?klar?na’ inand?rarak sa?lad?lar.
Benzer bir takti?i ?u anda ABD’de ba?kanl??a oynayan Trump da kullan?yor. Hiçbir ?ekilde gerçeklere dayanmayan propagandas?n? salt milliyetçi ve entelektüel dü?man? bir alt metinle sunuyor. Sadece bu taktikle bile ABD’de çok ciddi bir kesimi etraf?na toplamay? ba?ard?. Elbette ?u anki hava ABD için iyimser görünüyor, kazanabilmesine ihtimal veren yok ama birçok insan Brexit’in de olmayaca??na neredeyse emindi.
* * *
Peki nas?l oluyor da neredeyse tüm a??r? sa?c? hareketlerin daima kulland??? bu anti-entelektüalizm virüsü her seferinde bu kadar etkili olabiliyor?
Anti-entelektüalizm en temelde sahte bir özgürlük ve ba??ms?zl?k atmosferinin yarat?lmas?na hizmet ediyor. Genellikle sa??n severek kulland??? komplolar?n ve tezlerin vazgeçilmezi olan “Bize muhalefet eden herkes iç ve d?? mihraklar taraf?ndan yönetiliyor” için de oldukça güzel bir altyap? sa?l?yor. Kar??lar?ndaki her türlü ele?tiriyi de?ersizle?tirmelerine yard?m ediyor. Anti-entelektüalizmin ba?l?ca sloganlar?ndan birisinin “?nsanlar kendi karar?n? vermeli” olmas? da tam olarak bu yüzden. Tüm entelektüelleri ve birikimli insanlar? hiçe sayarak, onlar? de?ersizle?tirerek ve bununla beraber insanlara sahte bir özgüven a??layarak onlar?n kendilerini desteklemelerini sa?layabiliyorlar. Asl?nda anti-entelektüalizm insan psikolojisiyle oynamaktan daha fazlas? de?il ama sistematik ve güçlü bir ?ekilde uyguland???nda, özellikle de beraberinde bir medya deste?i sa?lan?rsa, çok büyük etkileri olabiliyor.
Sadece Türkiye’de son zamanlarda olanlara, ülke siyasetçilerinin konu?malar?na bakarak anti-entelektüalizmin ba?ar?l? oldu?u bir ülkenin neye benzedi?ini görebilirsiniz. Sahte entelektüeller ve tamamen ele geçirilmi? bir medya art?k anti-entelektüalizmin gelebilece?i son noktad?r. Bunun bir sonras? art?k otoriter bir sistem ve konu?maktan vazgeçmeyen entelektüellerin hapis ve di?er türlü ?iddet biçimleriyle susturulmas?d?r. Yani anti-entelektüalizm asl?nda otoriter bir devlete geçi?te olmazsa olmazd?r.
Bu yüzden de anti-entelektüalizm ile sava?mak ve onun etkisini minimuma indirmek için mücadele etmek olmazsa olmazd?r. Toplumu bu sahte özgürlük ve ba??ms?zl?k alg?s?ndan kurtarmak ve gerçekten ne söyledi?ini bilen insanlar?n sesinin duyulabilir hale gelmesi için çabalamak gerek. Peki bunu nas?l ba?arabiliriz?
* * *
Türkiye’de anti-entelektüalizm toplumsal bir ‘normal’ haline gelmi? durumda ve yaln?zca sa? siyasette de?il, her kesimde ve siyasi harekette örneklerine rastlayabilirsiniz. ?nsanlar entelektüel olarak an?lmaktan korkuyor, ‘entel’ bir hakaret olarak kullan?l?yor. Bizim özelimizde anti-entelektüalizmin tedavisi ?art toplumsal bir hastal?k haline geldi?ini söylemek mümkün. Tedavinin ilk a?amas? ise içimizdeki anti-entelektüelleri öldürmek. Yani anti-entelektüel al??kanl?klar?m?zdan ve tav?rlar?m?zdan kurtulmak.
?kinci olarak yapmam?z gereken entelektüellerin sesinin daha çok duyulmas?n? sa?lamak. Bunun yolu da herhangi bir konu tart???laca?? zaman alakas?z siyasi temsilcilerin çenesini kapatmaktan ve o konuda uzman olan insanlar?n konu?mas?na izin vermekten geçiyor. Buna ba?l? olarak her konuyu siyasi menfaat temelinde de?erlendirme ve sadece buna uygun konu?an ‘uzmanlara’ konu?ma hakk? tan?ma kabaday?l???na da son verilmesi gerekiyor.
Üçüncü a?amada ‘her konuda analiz kasmazsa ölecek’ hastal???ndan kurtulmam?z gerekiyor. Herkes yaln?zca ideolojik ezberleriyle ve ‘gerçekten’ durup dü?ünmeden her konuda konu?mas? gerekirmi? gibi davran?yor. Bu kadar gürültü içerisinde de konuyu gerçekten bilen insanlar?n sesi duyulmuyor. Bu da do?al olarak entelektüalizmin kaybolmaya ba?lamas?na neden oluyor.
?nsanlar?n, slogan atan politikac?lar?n sözünden giderek entelektüelleri küçümsemenin özgürlük ve ba??ms?zl?k olmad???n? anlamas? gerekiyor. Bunun böyle olmad???n? göstermek da herkesin görevi. ?nsanlara bir politik lideri takip etmenin özgürlük de?il, aksine tam anlam?yla zihninin kölele?tirilmesi oldu?unu; gerçekten alan?nda uzman insanlar? dinleyip kendi karar?n? vermesinin özgürlü?ünden feragat etmek olmad???n? anlatmam?z gerekiyor. ?nsanlar?n dü?ünmekten, kendi kararlar?n? vermekten korkmamas?n? sa?lamam?z laz?m. Bunu da kimseyi a?a??lamadan ve kimseye hakaret etmeden yapmam?z gerekiyor. Di?er türlüsü yaln?zca daha fazla anti-entelektüalist tepki do?urur.
* * *
Anti-entelektüalizm ?u anda tüm dünyay? tehdit eden bir hastal?k ve biz maalesef hastal???n ileri seviyelerindeyiz. Ancak bu kurtulma ?ans?m?z olmad??? anlam?na gelmiyor. Hatta ?öyle söyleyeyim, bu hastal?ktan hem ülke hem de dünya olarak kurtulmak zorunday?z. Çünkü her geçen gün daha büyük sorunlar ve felaketlere do?ru sürükleniyoruz ve mevcut sistemler ve yap?lar böyle kalmaya devam etti?i sürece de birkaç on y?l içerisinde akl?m?za bile gelmeyecek ?eylerle kar??la?aca??z. E?er bunu durdurmak ve hem gezegeni hem de kendimizi kurtarmak istiyorsak, mücadeleyi bu alana yönlendirmemiz gerekti?ini dü?ünüyorum.
